دانشنامه آزاد - فصل چهارم عوامل اخلاقی تمدن

چون هیچ اجتماعی بدون آنكه نظمی در آن برقرار باشد قابل دوام نیست، و چون نظامی بدون مقررات و قانون امكان‌پذیر نمی‌شود، به این جهت، می‌توانیم، به عنوان یكی از قوانین تاریخ، این قضیه را بپذیریم كه نیرومندی عرف و عادت، با ازدیاد قوانین، و همچنین نیرومندی غرایز، با ازدیاد افكار و اندیشه‌ها نسبت معكوس دارند. برای آنكه زندگی مردم با یكدیگر بسامان باشد، ناچار قوانینی ضرورت دارد كه، گرچه برحسب جماعات مختلف تفاوت پیدا می‌كند، در محیط یك اجتماع باید دربارة عموم به موقع اجرا گذارده شود. منشأ تولید این قوانین یا قراردادهایی است كه مردم وضع كرده‌اند، یا عرف و عادت است، یا اخلاق، یا قوانین موضوعه.

قراردادها عبارت از نوعی سلوك و طرز رفتار است كه مردم آنها را برای ادامة زندگی خود نافعتر یافته‌اند. عرف و عادت عبارت از قراردادهایی است كه در نسلهای متوالی بر وفق سنت انتخاب طبیعی، كه كارش انتخاب بهتر و از بین‌بردن فاسد است، مورد قبول یافته و‌ آزمایشهای این نسلهای متوالی حذف و تبدیلهایی در آنها به عمل آورده است. اخلاق تشكیل می‌شود از عرف و عادتی كه اجتماع آنها را برای خیر و تكامل خود دارای اهمیت حیاتی تشخیص می‌دهد. در اجتماعات اولیه، كه از قانون نوشته و مدون اثری نیست، همین عرف و اخلاق اساس تنظیم اعمال بشری به شمار می‌رود و پایداری و پیوستگی نظم اجتماع را تأمین می‌كند. چون زمان پیش می‌رود و اثر جادویی خود را بر این عرف و عادت باقی می‌گذارد، در نتیجة تكرار، برای فرد، حكم طبیعت ثانی پیدا می‌كند، كه چون از حدود آنها تجاوز كند احساس ترس و پریشانی و ننگ در وی پدید می‌شود، و این همان وجدان و ضمیر یا حس اخلاقی به شمار می‌رود كه در نظر داروین بهترین وسیلة تمایز انسان و حیوان از یكدیگر است. این ضمیر اخلاقی، در مراحل تكامل خود كه پیش می‌رود، علت پیدایش ضمیر اجتماعی می‌گردد، و به وسیلة آن، انسان بخوبی احساس می‌كند كه وابستة به جماعتی است و باید آن را دوست بدارد و محترم شمارد. اخلاق عبارت است از همكاری فرد با عموم، و همچنین

همكاری و تعاون هر دسته‌ای با دسته و اجتماع بزرگتر. به این ترتیب باید گفت كه پیدایش مدنیت بدون اخلاق امكان‌پذیر نبوده است.

تاریخ تمدن ویل دورانت جلد اول مشرق زمین

عوامل كلی تمدن

تعریف تمدن

عوامل جغرافیایی‌‌ زمین شناختی تمدن

عوامل ‌ اقتصادی تمدن

عوامل نژادی تمدن

عوامل روانی تمدن

علل انحطاط و اضمحلال تمدنها

عوامل اقتصادی تمدن

از شكار تا برزگری

فقدان حس پیش‌بینی در ملل اولیه